Lęk, napięcie i unikanie

Kiedy konsultacja może mieć sens?

Konsultacja może być pomocna wtedy, gdy lęk przestaje być krótką reakcją na trudną sytuację, a zaczyna wpływać na sposób życia. Może pojawiać się przed wyjściem z domu, rozmową, pracą, spotkaniem, podróżą, badaniem lekarskim, wystąpieniem albo zwykłymi codziennymi sprawami.

Czasem lęk widać wyraźnie: jako napad paniki, unikanie, napięcie, bezsenność albo ciągłe zamartwianie się. Czasem mocniej odzywa się w ciele: w brzuchu, klatce piersiowej, gardle, oddechu, mięśniach, zawrotach głowy albo poczuciu osłabienia.

W pracy psychologicznej nie chodzi o to, żeby „nie czuć lęku”. Chodzi o lepsze rozumienie własnej reakcji, zmniejszanie automatycznego alarmu i odzyskiwanie wpływu na działania, które lęk zaczął ograniczać.

Lęk jako alarm organizmu

Lęk jest reakcją, która ma chronić. Problem zaczyna się wtedy, gdy alarm uruchamia się zbyt szybko, zbyt często albo w sytuacjach, które nie wymagają tak silnej mobilizacji.

Wtedy ciało może reagować tak, jakby zagrożenie było bardzo blisko: serce bije szybciej, oddech się zmienia, mięśnie się napinają, uwaga zawęża się do zagrożenia, a myśli zaczynają szukać najgorszego scenariusza.

To może być bardzo przekonujące doświadczenie. Człowiek nie „wymyśla” lęku. Organizm naprawdę przechodzi w tryb alarmu. Praca polega na tym, żeby stopniowo rozpoznawać tę reakcję i nie pozwalać, by automatycznie przejmowała decyzje.

Ciało, myśli i unikanie

Lęk często tworzy pętlę. Pojawia się sygnał z ciała albo trudna myśl, za tym idzie napięcie, przewidywanie najgorszego scenariusza i próba zabezpieczenia się.

Może to oznaczać unikanie, sprawdzanie, szukanie uspokojenia, odkładanie spraw albo rezygnowanie z sytuacji, które wcześniej były zwyczajne. Na krótką chwilę unikanie przynosi ulgę. Długofalowo może jednak wzmacniać przekonanie, że bez zabezpieczeń nie da się poradzić.

W pracy psychologicznej ważne jest rozpoznanie tej pętli: co ją uruchamia, co ją podtrzymuje i gdzie można zacząć wprowadzać małe zmiany.

Napady paniki i lęk przed objawami

Przy napadach paniki szczególnie trudne jest to, że lęk bardzo szybko uruchamia się w ciele. Przyspieszone bicie serca, duszność, zawroty głowy, napięcie, drżenie albo uczucie nierealności mogą zostać odczytane jako sygnał, że dzieje się coś niebezpiecznego.

Wtedy pojawia się lęk przed kolejnym napadem. Człowiek zaczyna sprawdzać ciało, unikać miejsc bez łatwego wyjścia, rezygnować z podróży, sklepów, spotkań, kolejek albo sytuacji, w których „nie będzie jak uciec”.

Praca nie polega na lekceważeniu objawów. Chodzi o rozumienie pętli paniki, zmniejszanie lęku przed reakcjami ciała i stopniowy powrót do sytuacji, które zaczęły być unikane.

Na czym może polegać praca?

Na początku ważne jest rozpoznanie sytuacji: kiedy lęk się pojawia, jak wygląda w ciele, czego dotyczy, co pomaga na chwilę, co go podtrzymuje i co przez lęk zostało ograniczone.

W dalszej pracy można zajmować się napięciem, oddechem, myślami katastroficznymi, unikaniem, zachowaniami zabezpieczającymi, lękiem przed objawami z ciała i stopniowym powrotem do trudnych sytuacji.

Praca może obejmować psychoedukację, elementy CBT i ACT, ćwiczenia regulacyjne, pracę z interocepcją, planowanie małych kroków oraz — jeśli ma to sens — hipnozę kliniczną regulacyjną jako jeden z możliwych elementów.

Kiedy potrzebna jest konsultacja lekarska albo psychiatryczna?

Jeśli objawy z ciała są nowe, silne, nietypowe albo budzą niepokój, warto skonsultować je medycznie. Dotyczy to szczególnie bólu w klatce piersiowej, omdleń, nasilonej duszności, nagłych objawów neurologicznych albo innych sygnałów, które wymagają oceny lekarskiej.

Konsultacja psychiatryczna może być pomocna wtedy, gdy lęk jest bardzo nasilony, utrudnia podstawowe funkcjonowanie, łączy się z depresją, bezsennością, myślami rezygnacyjnymi albo gdy potrzebna jest ocena farmakoterapii.

Praca psychologiczna może być prowadzona samodzielnie, równolegle z leczeniem albo jako uzupełnienie opieki medycznej — zależnie od sytuacji.

Przeczytaj także

Te strony rozwijają tematy objawów z ciała, stresu i przeciążenia.